Kredyty denominowane i indeksowane – jak zmieni się sytuacja kredytobiorców w związku z rozstrzygnięciem zagadnień prawnych, istotnych dla tychże kredytów?

Wnioskiem z 29 stycznia 2021 r. Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego zwrócił się do pełnego składu Izby Cywilnej SN o rozstrzygnięcie zagadnień prawnych istotnych dla problematyki kredytów denominowanych i indeksowanych w walucie obcej, które są ważne z perspektywy frankowiczów i składanych pozwów frankowych.

Rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego ma na celu ujednolicenie orzecznictwa sądów powszechnych, przede wszystkim w sprawach frankowych, w którym do chwili obecnej nie wypracowano jednolitej praktyki.

Pytania skierowane przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego brzmią następująco:

  1. Czy w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie wiąże konsumenta, możliwe jest przyjęcie, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów?

W razie odpowiedzi przeczącej na powyższe pytanie:

  1. Czy w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego do takiej waluty umowa może wiązać strony w pozostałym zakresie?
  2. Czy w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu denominowanego w walucie obcej umowa ta może wiązać strony w pozostałym zakresie?

Niezależnie od treści odpowiedzi na pytania 1-3:

  1. Czy w przypadku nieważności lub bezskuteczności umowy kredytowej, w wykonaniu której bank wypłacił kredytobiorcy całość lub część kwoty kredytu, a kredytobiorca dokonywał spłat kredytu, powstają odrębne roszczenia z tytułu nienależnego świadczenia na rzecz każdej ze stron, czy też powstaje jedynie jedno roszczenie, równe różnicy spełnionych świadczeń, na rzecz tej strony, której łączne świadczenie miało wyższą wysokość?
  2. Czy w przypadku nieważności lub bezskuteczności umowy kredytowej z powodu niedozwolonego charakteru niektórych jej postanowień, bieg przedawnienia roszczenia banku o zwrot kwot wypłaconych z tytułu kredytu rozpoczyna się od chwili ich wypłaty?
  3. Czy, jeżeli w przypadku nieważności lub bezskuteczności umowy kredytowej którejkolwiek ze stron przysługuje roszczenie o zwrot świadczenia spełnionego w wykonaniu takiej umowy, strona ta może również żądać wynagrodzenia z tytułu korzystania z jej środków pieniężnych przez drugą stronę?

Komentarz:

Pytanie nr 1

Zagadnienie wskazane w pytaniu nr 1 zostało już rozstrzygnięte przez orzecznictwo TSUE, m.in. wyrok z 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18 Dziubak, w którym Trybunał wskazał na niedopuszczalność uzupełniania umowy kredytu kursami wynikającymi z przepisów prawa lub zwyczajów. Należy się spodziewać, że Sąd Najwyższy potwierdzi linię orzeczniczą TSUE.

Pytanie nr 2 i 3

Pytania nr 2 i 3 dotyczą bardzo istotnej kwestii przekładającej się w praktyce na to, czy kredytobiorca frankowy ma prawo żądać unieważnienia umowy i zwrotu wszystkich świadczeń uiszczonych na rzecz banku z tytułu jej wykonania (ale są w tym zakresie wątpliwości zob. pytanie nr 4), czy może jedynie żądać od banku zwrotu nadpłaconych rat (świadczenie nienależne) i w przyszłości spłacać kredyt w oderwaniu od kursu franka szwajcarskiego, co przełoży się na niższą wysokość rat (odfrankowanie umowy). W stosunku do powyższego zagadnienia występują dwie sprzeczne linie orzecznicze, jednakże w ostatnim czasie orzecznictwo sądów I instancji przychyla się w większym zakresie do stwierdzenie nieważności umowy – jej anulowania. Zostało to zauważone także przez Sąd Najwyższy, który w wyroku z 11 grudnia 2019 r. (sygn. akt V CSK 382/18) opowiedział się za stwierdzeniem nieważności, odchodząc od dotychczasowej linii orzeczniczej Sądu Najwyższego, wedle której umowa kredytu frankowego nadal nadawała się do wykonania.

Z wyżej wymienionego wyroku, w sprawie Dziubak wynika, że w tej kwestii decydującą role przypisano woli konsumenta – kredytobiorcy frankowego, czy zdecyduje się on na stwierdzenie nieważności umowy, czy na tzw. odfrankowanie. Z tego względu jest prawdopodobne, że Sąd Najwyższy potwierdzi to stanowisko TSUE.

Pytanie nr 4

Zagadnienie z pytania nr 4 dotyczy problemu rozliczenia się stron po unieważnieniu umowy i wzajemnego zwrotu świadczeń nienależnych. Ma przy tym na celu ostateczne przesądzenie o obowiązaniu teorii dwóch kondykcji, albo teorii salda w polskim porządku prawnym. Innymi słowy, czy frankowicz w przypadku nieważności umowy może domagać się zwrotu sumy świadczeń uiszczonych na rzecz banku, przy jednoczesnym roszczeniu banku przeciw kredytobiorcy o zwrot wypłaconej kwoty kredytu (tj. dwóch kondykcji), czy może wystąpić jedynie z roszczeniem o zwrot nadpłaty ponad otrzymany od banku kapitał (tzw. teoria salda). W przypadku braku takiej nadpłaty uprawnionym do wystąpienia z powództwem o zapłatę różnicy między wypłaconą kwotą kredytu, a sumą spłat kredytobiorcy będzie tylko bank.
W orzecznictwie sądów powszechnych przeważa teoria dwóch kondykcji, ale występują orzeczenia powołujące się na teorię salda. Wyrok SN z 11 grudnia 2019 r. opowiedział się za zastosowaniem teorii dwóch kondykcji, dlatego jest wielce prawdopodobne, że Sąd Najwyższy podtrzyma swoją dotychczasową linię orzeczniczą.

Pytanie nr 5

Na pytanie nr 5 mogą być możliwe w zasadzie dwie odpowiedzi. Po pierwsze, możliwe jest przyjęcie, że bieg terminu przedawnienia roszczenia banku o zwrot kwoty wypłaconego kredytu rozpoczyna się od dnia wypłaty, co w praktyce oznacza przedawnienie. Druga możliwość zakłada, że termin przedawnienia powyższego roszczenia rozpoczyna się od dnia prawomocnego wyroku unieważniającego umowę kredytu, ponieważ do unieważnienia decydująca jest wola kredytobiorcy. Jednakże, w tym wariancie pojawia się problem, że bank może domagać się zapłaty całego kapitału, a kredytobiorca jest pozbawiony możliwości otrzymania najwcześniej zapłaconych rat z uwagi na przedawnienie, co przekłada się na uprzywilejowanie przedsiębiorcy względem konsumenta. Można przypuszczać, że SN opowie się za drugą opcją, ale wtedy powinien rozstrzygnąć kwestię nierównowagi podmiotów w tym zakresie.

Pytanie nr 6

Zagadnienie wskazane w pytaniu nr 6 dotyczy w zasadzie roszczenia banku przeciwko kredytobiorcy o wynagrodzenie za korzystanie z kapitału. Argument ten jest podnoszony w każdej odpowiedzi na pozew i ma zniechęcić konsumentów do dochodzenia swych praw. W ww. wyroku SN z 11 grudnia 2019 r. zasygnalizowano możliwość takiego roszczenia, co należy ocenić zdecydowanie negatywnie, gdyż przedsiębiorca uniknąłby sankcji za stosowanie niedozwolonych postanowień umownych, co stoi w sprzeczności z dyrektywą 93/13/EWG. Jednakże należy się spodziewać, że Sąd Najwyższy wykluczy taką możliwość i orzeknie, że w przypadku nieważności umowy kredytu bank i kredytobiorca są zobowiązani jedynie do zwrotu otrzymanych od drugiej strony świadczeń.

Podsumowując, procedowana uchwała Sądu Najwyższego prawdopodobnie będzie korzystna dla frankowiczów i przyczyni się do ujednolicenia orzecznictwa. Jednakże ciężko przewidzieć, czy rozpatrując kwestię przedawnienia (pytanie 5) Sąd Najwyższy poruszy wszystkie możliwe zagadnienia, przez co będzie ona wywoływała kolejne rozbieżności i konieczność kolejnych wypowiedzi SN.

Posiedzenie pełnego składu Izby Cywilnej SN wyznaczono na 25 marca 2021 r. Ze względu na wysokie zainteresowanie opinii publicznej, Sąd Najwyższy zamierza transmitować ogłoszenie uchwały, wraz z ustnymi motywami rozstrzygnięcia, w Internecie.

Nie czekaj, skorzystaj z przycisku poniżej i wyślij nam umowę do bezpłatnej i niezobowiązującej analizy.

Spodobał Ci się wpis? Zobacz podobne artykuły:

Kolejny raz Trybunał Sprawiedliwości murem stanął po stronie kredytobiorców frankowych. W najnowszym rozstrzygnięciu stwierdził, iż kredytobiorcy nie obowiązują terminy przedawnienia…

Kolejny raz Trybunał Sprawiedliwości murem stanął po stronie kredytobiorców frankowych. W najnowszym rozstrzygnięciu stwierdził, iż kredytobiorcy nie obowiązują terminy przedawnienia…

Poniżej prezentujemy główne tezy orzeczenia Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej opublikowane 10 czerwca 2021 r. w komunikacie prasowym Trybunału w sprawach o sygnaturze C-609/19 oraz w sprawach połączonych od C-776/19 do C-782/19   Wobec konsumenta, który...

czytaj dalej
Jakub Pietrzak
Jakub Pietrzak

Aplikant Radcowski. W kancelarii zajmuje się prawem procesowym, z uwzględnieniem specyfiki procesów frankowych. Przez kilka lat był asystentem sędziego w Sądzie Okręgowym w Warszawie, na co dzień wspierając pracę sędziów rozstrzygających procesy frankowe. Jakub jest autorem wielu publikacji. Występował wielokrotnie jako prelegent na Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej.